Over mij
Misschien herken je dat: je hebt vroeger pianoles gehad, maar de piano staat inmiddels vaker stil dan je zou willen.
Met Terug naar de piano wil ik je laten ervaren dat je niet opnieuw op les hoeft om weer muziek te spelen die je mooi vindt én zelf te gaan improviseren.
Die manier van muziek maken en ontdekken is eigenlijk al heel vroeg bij mij begonnen.
Toen ik jonger was liep ik een tijd met een stemvork in mijn binnenzak.
Ik sloeg hem aan, hoorde de A en probeerde vervolgens te bepalen welke toon ik ergens anders hoorde. De brom van een metro bijvoorbeeld. Hoe groot is de afstand tot die A? Is het een kleine terts, een kwart, een halve toon? En welke toon moet het dan zijn?
Het was een soort spelletje waarmee ik mijn relatieve gehoor trainde. Maar daar zat voor mij iets groters onder: hoe beter ik hoor wat er muzikaal gebeurt, hoe vrijer ik ermee kan bewegen achter de piano.
Want hoe beter je begrijpt en hoort wat er muzikaal gebeurt, hoe meer de piano een instrument wordt waarop je zelf je weg kunt vinden.
Ik had zelf klassieke pianoles en ben klassiek piano gaan studeren, maar tegelijkertijd was ik altijd bezig met wat er buiten de bladmuziek gebeurde. Akkoorden uitzoeken. Liedjes, grooves en tunes op gehoor naspelen. Improviseren. Uitproberen hoe een muzikaal gevoel zich kon vertalen naar mijn handen op de toetsen.
Die twee werelden zijn voor mij eigenlijk nooit gescheiden geweest.
In de jaren daarna heb ik op heel verschillende plekken gespeeld. In theaterproducties waarmee ik door Nederland reisde, in klassieke en vrije concerten, op stations en in huiskamers. Ik schreef liedjes en eigen pianomuziek en begeleidde anderen, in kleine en grote projecten of op spontane muzikale momenten.
Na mijn pianostudie ben ik muziektheater gaan studeren, juist om te onderzoeken hoe je muziek in een andere vorm kunt plaatsen en hoe die vorm de muziek vervolgens weer sterker kan maken. Die opleiding sloot ik af met een eigen pianocompositie van ongeveer drie kwartier, waarin piano, tekst en theatrale vorm samenkwamen.
Toen ik negentien was organiseerde ik zelf twee uitverkochte uitvoeringen van Canto Ostinato in een tramremise.
Zo heeft de piano me gewoon tal van ervaringen gegeven waarin ik steeds opnieuw merkte dat iedere context, iedere plek en ieder moment iets anders vraagt.
Vrijheid begint ook gewoon bij het instrument kennen
Hoe vrij of associatief muziek ook kan voelen, uiteindelijk zit ik wel achter een heel concreet instrument.
Een piano heeft toetsen. Die toetsen hebben namen. Tonen hebben vaste onderlinge afstanden. Akkoorden zijn combinaties van diezelfde tonen. Melodie, harmonie en ritme lijken misschien drie verschillende werelden, maar uiteindelijk maak je ze allemaal met hetzelfde materiaal.
Dat vind ik juist geruststellend.
Of je nu een stuk van Chopin uit de noten leert of zelf probeert uit te vinden welke akkoorden onder een liedje zitten, je gebruikt hetzelfde klavier. Dezelfde twaalf tonen keren steeds terug. Dezelfde intervallen, dezelfde bewegingen, dezelfde combinaties.
Hoe beter ik dat landschap ben gaan kennen, hoe minder de piano voor mij een verzameling losse toetsen werd en hoe meer het één systeem ging voelen.
En binnen zo’n systeem kan juist eigenheid ontstaan.
Niet doordat alles vrij en willekeurig wordt, maar doordat je spelenderwijs gaat herkennen: dit vind ik mooi, dit voelt goed in mijn hand, naar deze klank trek ik steeds toe, deze beweging wil ik nog een keer spelen.
Je leert de taal kennen en daardoor kun je er steeds meer je eigen zinnen in maken.
Hoe ontstaat een muzikaal idee?
Bij klassieke muziek interesseert me daarom niet alleen of ik de juiste noten speel.
Natuurlijk wil ik begrijpen wat er in de partituur staat, hoe een passage technisch werkt en welke keuzes een componist heeft gemaakt. Dat vakmanschap vind ik belangrijk.
Maar daarnaast ben ik steeds nieuwsgieriger geworden naar iets anders: vanuit welk gevoel kan zo’n muzikaal idee ontstaan?
Kan ik als het ware even in het hoofd en hart van de componist komen?
Niet om iemand na te doen, maar om die innerlijke beweging te vinden van waaruit de noten opnieuw kunnen ontstaan.
Soms hoor ik bijvoorbeeld een akkoord bij Chopin dat me raakt. Dan wil ik weten: wat gebeurt hier eigenlijk? Welke tonen zitten erin? Waarom heeft dit deze kleur? Kan ik diezelfde beweging in een andere toonsoort gebruiken? In een liedje? In iets dat ik zelf maak?
Hetzelfde kan gebeuren bij Bach, of bij een groove, of bij een akkoordenschema uit een popliedje.
Kennis wordt voor mij interessant zodra ze weer iets opent.
Je wilt geen pianoles. Je wilt piano spelen.
Mijn eerste pianolessen waren vrij traditioneel. Goed zitten, uit een methodeboek werken, stap voor stap verder. Daar heb ik dingen van geleerd, maar ik miste ook iets wat later steeds belangrijker voor me werd: ruimte om zelf te ontdekken.
Ik ben sowieso nooit erg goed geweest in alleen maar volgen.
Ik leer graag van mensen die veel weten, maar ik moet iets uiteindelijk wel zelf in handen krijgen. Begrijpen waarom het werkt. Ermee spelen. Het op een andere manier proberen. Zorgen dat het uiteindelijk niet alleen van mijn docent is, maar ook van mij.
Misschien komt daar een van de belangrijkste zinnen vandaan die ik inmiddels over lesgeven heb:
Je wilt geen pianoles. Je wilt piano spelen.
Les is voor mij dus geen doel op zichzelf. Het moet iemand ergens brengen waar hij of zij uiteindelijk zelf verder kan.
Waar zit voor iemand de ingang?
In mijn lesgeven ben ik steeds meer gaan letten op waar voor iemand de ingang zit.
Bij de één helpt het om precies te begrijpen hoe tonaliteit en akkoorden zijn opgebouwd. Iemand anders hoort eerst een klank en wil die terugvinden. Een ander begrijpt iets pas als de beweging in de vingers logisch begint te voelen. Soms is er gewoon één stuk waar iemand al jaren van houdt en begint alles daar.
Ik zoek daarom graag naar twee sporen naast elkaar.
Een spoor dat houvast geeft. Bijvoorbeeld noten leren lezen of een stuk als project nemen.
En daarnaast een spoor waarin iemand vrijer kan bewegen. Dat kan improvisatie zijn, maar ook een liedje waarin je vanuit akkoorden je eigen begeleiding leert bouwen.
Ik gaf ooit les aan een meisje dat daar een heel duidelijke vraag in had. Ze speelde liedjes en begeleidde zichzelf al op de piano, maar ze wilde daar vrijer in worden.
We hebben acht lessen gewerkt.
Niet aan een eindeloze methode, maar aan precies wat zij nodig had. Omkeringen van akkoorden. Bewegingen in de linkerhand. Wanneer je tijdens het zingen juist wel speelt en wanneer niet. Welke registers je kunt gebruiken. Hoe je ruimte kunt laten. Hoe dezelfde bouwstenen in allerlei verschillende liedjes terugkomen.
Na acht lessen was het rond.
Ze had genoeg nieuwe perspectieven om zelf verder te kunnen. Bij de laatste les kreeg ik een bos bloemen en daarna ging zij gewoon weer haar eigen weg.
Ik vind dat schitterend.
Een andere leerling wilde eigenlijk maar één ding: een nocturne van Chopin leren spelen.
Dus dáár ging het over. Vingerzettingen. Lastige passages. Hoe je een moeilijke maat slim uit elkaar haalt. Welke kleine oefeningen precies bij dat ene probleem helpen.
Toen hij het stuk helemaal kon spelen, was ook dat traject klaar.
Dat vind ik eigenlijk een heel gezonde gedachte over lesgeven: niet iemand zo lang mogelijk les laten houden, maar iemand helpen iets zelfstandig te kunnen wat daarvoor nog buiten bereik lag.
Eerst is er altijd een mens
Ik heb ook één-op-één muziek gemaakt en pianoles gegeven in de TBS-kliniek en binnen de antroposofische geestelijke gezondheidszorg.
Daar hoef ik geen persoonlijke verhalen van anderen bij te vertellen. Wat ik daar vooral geleerd heb, is dat een standaardlesplan soms nauwelijks betekenis heeft.
Je hebt eerst met een mens te maken.
Wie zit er tegenover me? Waar is vandaag ruimte voor? Waar zit nieuwsgierigheid? Wat geeft houvast? Wat maakt iemand juist vrijer?
Daar komen voor mij het menselijke en het muzikale heel direct bij elkaar.
Misschien is dat ook een van de redenen waarom ik theater ben gaan maken. Muziek is voor mij niet alleen een verzameling juiste noten. Een stuk heeft een sfeer. Je kunt jezelf in die sfeer brengen en van daaruit spelen.
Dat merk ik ook sterk wanneer ik iemand begeleid.
Ik kan mijn eigen noten keurig spelen, maar ondertussen luister ik voortdurend naar de ander. Soms geef ik een heel duidelijke maat omdat iemand steun nodig heeft. Soms wacht ik juist. Laat ik ruimte vallen. Volg ik.
Ik speel mijn noten, maar ik luister naar de ander.
Vrij worden terwijl iemand kijkt
Een van mijn eerste echte improvisatieconcerten was behoorlijk confronterend.
Ik begeleidde een koor en had voorgesteld om tussen de koorstukken door improviserend overgangen te spelen van de ene toonsoort naar de andere.
Thuis improviseerde ik voortdurend. Daar voelde ik me vrij.
Maar op een podium, terwijl iedereen luisterde, bleek vrijheid ineens iets heel anders.
Ik werd me bewust van iedere keuze. Van het feit dat mensen konden horen wat er op dat moment ontstond zonder dat ik vooraf wist wat het zou worden.
Dat voelde behoorlijk naakt.
Maar juist door daar vaker doorheen te bewegen heb ik iets geleerd wat veel verder ging dan piano. Dat je zichtbaar kunt zijn terwijl iets nog niet perfect is. Dat je kunt blijven bewegen terwijl je nog niet precies weet waar je uitkomt.
Ik denk dat improviseren me daardoor ook als mens vrijer heeft gemaakt.
Later heb ik veel gespeeld met muziek waarin structuur en vrijheid naast elkaar bestaan. Canto Ostinato is daar voor mij een mooi voorbeeld van.
De noten zijn er. De structuur is er. Maar binnen dat materiaal voel je ook de ruimte, het publiek en het moment.
Soms merk ik dat iedereen in één concentratie zit. Dan hoef ik nergens heen. Dan kan ik ergens blijven en het langzaam laten ademen.
Soms voel ik juist dat er iets moet kantelen.
Ook dat hoort voor mij bij spelen.
Als niemand luistert
Als ik alleen achter de piano zit, bestaan diezelfde twee werelden nog steeds.
Soms studeer ik heel precies aan een klassiek stuk.
En soms blijf ik lang hangen in een herhalend patroon, een akkoord of een bepaalde sfeer. Dan hoeft er niet meteen een compositie uit te komen.
Vaak ontstaan er ondertussen beelden. Een ruimte. Licht. Een beweging. Een voorstelling waarin die muziek zou kunnen wonen.
Daar raken mijn pianospel en mijn kunstenaarschap elkaar waarschijnlijk het meest vanzelfsprekend.
En nog steeds gebeurt eigenlijk hetzelfde als vroeger met die stemvork.
Ik hoor iets wat ik mooi vind en wil weten wat eronder zit.
Wat gebeurt daar?
Waarom werkt dit?
Hoe zit het in elkaar?
En kan ik, zodra ik het begrijp, er zelf iets mee doen?
Dat is wat ik hier wil delen met Terug naar de piano.
Niet kiezen tussen noten of vrijheid.
Niet opnieuw beginnen alsof alles weg is.
Wel het instrument weer leren kennen, horen wat er gebeurt, iets uitproberen en gaandeweg ontdekken hoe jij je eigen weg over die toetsen vindt.
Niet terug naar leerling-zijn.
Wel terug naar spelen.